Ở phía tây Hà Nội có một quả đồi cao chừng mười ba mét, cỏ phủ xanh, cây toả bóng, trên đỉnh dựng một cổng nhỏ khắc ba chữ Trung Liệt miếu. Sáng sáng, người tập thể dục leo lên, leo xuống. Phần đông đều biết, như người ta biết một chuyện trong nhà, rằng đây không phải đồi tự nhiên. Nó là gò cuối cùng còn sót lại của một cụm mộ chung, và cứ đến mồng 5 Tết, người Hà Nội lại về dưới chân gò để nhớ vì sao nó được đắp lên.
Lý do là một chiến dịch vỏn vẹn vài tuần trong mùa đông năm 1788–1789 — cái Tết nổi tiếng nhất trong sử Việt.
Kinh thành trong tay người lạ
Cuối năm 1788, nhà Lê chỉ còn là một chiếc mũ miện không có giang sơn. Anh em Tây Sơn, những người áo vải từ đất Bình Định, đã đánh đổ chúa Trịnh; vua Lê Chiêu Thống bỏ chạy và cầu viện nhà Thanh. Vua Càn Long nhận lời. Tổng đốc Lưỡng Quảng Tôn Sĩ Nghị dẫn quân xuống phương Nam, tháng Mười một vượt sông Nhị, vào Thăng Long mà không gặp trận nào. Lê Chiêu Thống được đưa trở lại ngai vàng dưới bóng cờ Thanh. Rồi quân Thanh đóng trại, yên tâm chờ hết mùa đông.
Đạo quân ấy đông bao nhiêu, không ai dám chắc. Tôn Sĩ Nghị tự xưng năm mươi vạn — con số không ai tin. Sử Việt thường chép khoảng hai mươi vạn hay hơn; sử nhà Thanh và giới nghiên cứu hiện đại tính quân chính quy chỉ vài vạn, cộng thêm đông đảo phu dịch và dân binh theo nhà Lê. Mọi con số trong câu chuyện này nên cầm nhẹ tay. Còn hình hài của những gì đã diễn ra thì không ai nghi ngờ.
Lên ngôi, rồi thần tốc
Ngày 25 tháng Mười một năm Mậu Thân — tức 22 tháng 12 năm 1788 — Nguyễn Huệ, người kiệt xuất nhất trong ba anh em Tây Sơn, cho đắp đàn trên núi Bân, một ngọn đồi thấp ngoài thành Phú Xuân (nay là Huế), tế cáo trời đất, lên ngôi hoàng đế, đặt niên hiệu Quang Trung. Ngay hôm ấy, đại quân quay mũi ra Bắc.
Rồi là những ngày hành quân hàng trăm cây số giữa mùa rét. Qua Nghệ An, vua dừng hơn mười ngày tuyển thêm quân; theo sử nhà Nguyễn, quân số lên tới khoảng mười vạn, có cả voi trận. Đến Thọ Hạc, đất Thanh Hoá, tương truyền vua dụ tướng sĩ bằng những lời mà học trò Việt Nam nào cũng thuộc: “Đánh cho để dài tóc, đánh cho để đen răng, đánh cho nó chích luân bất phản, đánh cho nó phiến giáp bất hoàn, đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ.” Lời ấy đến với ta qua các bản chép đời sau, không phải biên bản tại trận — nhưng nó đã sống lâu hơn tất cả những bản chép ấy.
Khoảng ngày 20 tháng Chạp (15 tháng 1 năm 1789), vua tới Tam Điệp, nơi các tướng đã lui quân về giữ hiểm chờ. Ở đó đại quân chia thành nhiều đạo. Và cũng ở đó, ngày cuối năm cũ, vua cho ba quân ăn Tết trước — mâm cỗ đặt trước trận đánh chứ không phải sau — rồi, như lời các sách vẫn kể lại, hẹn với tướng sĩ: mồng 7 năm mới sẽ vào thành Thăng Long mở tiệc ăn mừng.
Năm ngày
Các đạo quân tiến lên trong những ngày đầu năm Kỷ Dậu, khi doanh trại nhà Thanh còn đang vui Tết. Mồng 3, đồn Hà Hồi phía nam kinh thành đầu hàng, không kháng cự.
Đồn Ngọc Hồi thì khác. Mờ sáng mồng 5 Tết — ngày 30 tháng 1 năm 1789 — quân Tây Sơn áp sát lũy đất. Hoàng Lê nhất thống chí, bộ tiểu thuyết lịch sử do những người phò nhà Lê viết, vốn chẳng ưa gì Quang Trung, tả từng toán dũng sĩ tiến lên sau những tấm ván gỗ quấn rơm ướt, đỡ đạn súng của quân giữ đồn; Đại Nam liệt truyện của nhà Nguyễn, cũng chẳng thiện cảm hơn, chép rằng Huệ sai chiến sĩ đội ván gỗ xông vào trận. Một hồi ký của lính Thanh còn nhớ cảnh voi ra lúc tờ mờ sáng, mỗi con chở ba bốn người ném lửa vào trại. Ngọc Hồi vỡ. Đề đốc Hứa Thế Hanh tử trận cùng đồn.
Phía tây, ở Khương Thượng cạnh gò mà dân quanh vùng gọi là Loa Sơn, một đạo quân khác phá đồn của Sầm Nghi Đống. Các nguồn không thống nhất trận ấy diễn ra đêm trước hay đêm sau trận Ngọc Hồi, cũng không thống nhất Sầm Nghi Đống chết thế nào; thuyết được nhiều người chấp nhận nhất là cùng đường, không chịu sa vào tay địch, ông thắt cổ tự vẫn trên gò.
Tin dữ đến, Tôn Sĩ Nghị không chờ thêm. Ông vượt sông Nhị lên phía bắc trên cầu phao rồi sai chặt cầu sau lưng. Quân còn kẹt bờ nam chen nhau xuống sông, chết đuối hàng vạn; sử Thanh lẫn sử Việt đều nói đến hơn vạn người, có sách chép tới vài vạn. Lê Chiêu Thống cũng vội vàng sang sông theo chân Tôn Sĩ Nghị. Đại Nam liệt truyện chép gọn một câu: “từ đấy nhà Lê mất.”
Chiều hôm ấy, mồng 5 tháng Giêng, Quang Trung tiến vào Thăng Long — sớm hơn lời hẹn hai ngày.
Cùng ngày ấy còn có một chuyện dịu dàng hơn: rằng vị hoàng đế mới sai người gấp rút mang một cành đào Thăng Long về Phú Xuân tặng công chúa Ngọc Hân, để nàng thấy được mùa xuân nơi kinh thành chàng vừa lấy lại. Đó là giai thoại, năm nào cũng được tái hiện ở lễ hội, chứ không có trong sử sách nào. Nó còn sống, có lẽ vì đó là điều người đời mong ông đã làm.
Những gò đất
Xác người chết được gom lại đắp thành gò gần chiến địa — mười hai gò, theo con số thường được nhắc. Đống là gò, là đụn; còn chữ đa có hai cách hiểu: chữ Hán Việt nghĩa là “nhiều”, hoặc những cây đa về sau mọc rễ trên gò. Hiểu cách nào thì cái tên cũng ở lại. Khoảng năm 1851, dân hai làng Nam Đồng và Thịnh Quang dựng chùa Đồng Quang trước gò, mở lễ vào mồng 5 Tết, có diễn lại trận đánh và cảnh rước quân vào thành. Thời Pháp thuộc, phần lớn các gò bị san phẳng; chỉ còn lại gò ở Loa Sơn, nơi Sầm Nghi Đống bỏ mình. Năm 1989, kỷ niệm hai trăm năm chiến thắng, khu đất quanh gò thành công viên Đống Đa, và trên quảng trường giờ có tượng đá Quang Trung đứng trước những bức phù điêu, hướng mặt về thành phố mà ông đã tiến vào ngày mồng 5 ấy.
Chiến thắng không khép lại câu chuyện, chỉ đổi giọng của nó. Quang Trung chuyển rất nhanh từ binh đao sang bang giao: hài cốt Sầm Nghi Đống được chôn cất tử tế, người Hoa ở Thăng Long được phép lập đền thờ ông, sứ giả lên đường sang Bắc. Càn Long chấp nhận hoà hiếu và lệ cống, công nhận vị vua mới. Quang Trung chỉ còn chưa đầy bốn năm; ông mất năm 1792, khi mới ba mươi chín tuổi.
Lễ hội thì chưa bao giờ dứt. Năm nào cũng vậy, mồng 5 Tết, khi cả nước còn đi chúc Tết họ hàng và hoa đào còn chưa rụng khỏi cành, Hà Nội lại lên gò xanh ấy — lên tới chiếc cổng nhỏ trên đỉnh, nơi ba chữ trung liệt nhìn xuống một thành phố đã dành riêng một ngày trong những ngày Tết của mình để nhớ một trận đánh.
Nguồn
- Battle of Ngọc Hồi–Đống Đa — Wikipedia
- Trận Ngọc Hồi – Đống Đa — Wikipedia tiếng Việt
- Đống Đa Mound — Wikipedia
- Trận Ngọc Hồi – Đống Đa 230 năm trước trong sử sách Việt – Trung — Znews
- Nguyen Hue — EBSCO Research Starters
- Nhìn lại trận Ngọc Hồi – Đống Đa năm 1789 — Giáo dục Việt Nam
- Khí phách dân tộc nhìn từ mùa Xuân Kỷ Dậu 1789 — Báo Đấu thầu
- Nhân Dân — Quang Trung khao quân ăn Tết sớm, hẹn mồng 7 vào Thăng Long
- Tái hiện hình ảnh Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế — Sài Gòn Giải Phóng
- Khai hội Gò Đống Đa 2026 — VnExpress
- Hanoi festival marks 237th anniversary of Ngoc Hoi – Dong Da Victory — VTV
Ảnh bìa: tượng đài Quang Trung tại Gò Đống Đa, Hà Nội, tác giả Bình Giang (Wikipedia tiếng Việt), phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons.
