Bát Tràng: sáu thế kỷ đất trắng bên sông Hồng

Một người đàn ông đội mũ cối xanh, rướn người đẩy chiếc xe đạp đã chẳng còn chỗ cho ai ngồi. Chậu men chồng lên chậu men, thân trắng ngà vẽ hoa vàng, viền lam, buộc chằng bằng dây thừng và dây cao su đen. Sau lưng ông, tủ kính một cửa hàng xếp kín bình lọ. Bức ảnh ấy chụp ở Bát Tràng tháng Giêng năm 2005. Người thợ chở hàng có lẽ chẳng nghĩ gì nhiều, nhưng mỗi chuyến xe như thế nối tiếp một thói quen đã có từ hàng trăm năm: gốm làm xong thì phải đi, theo đường làng, theo con đê, theo dòng sông.

Bát Tràng nằm bên tả ngạn sông Hồng, xuôi khỏi trung tâm Hà Nội một quãng ngắn. Tên làng đã là cái bát. Còn trong trí nhớ làng có một cái tên cũ hơn, mộc hơn: Bạch Thổ phường, phường đất trắng.

Theo vua ra Thăng Long

Người làng kể rằng khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long năm 1010, thợ gốm làng Bồ Bát ở Yên Mô, nay thuộc Ninh Bình, cũng theo ra đất kinh kỳ. Họ gặp đất sét trắng ở bãi sông, dựng lò nung gạch, nung bát. Các họ Trần, Vương, Nguyễn, Lê, Phạm được nhắc tới như những dòng họ khai làng. Đó là truyền thuyết của làng, nên nghe như nghe một câu chuyện. Có tài liệu lại đặt Bồ Bát ở xứ Thanh, có tài liệu cho rằng cái tên Bát Tràng chỉ có từ thời Lê, thế kỷ XV. Không có văn bản nào năm 1010 còn lại để phân xử.

Nhưng làng nhớ theo cách của làng. Ở đình Bát Tràng, câu đối còn mở đầu bằng bốn chữ Bồ di thủ nghệ: nghề tay này dời từ đất Bồ sang.

Giấy trắng mực đen thì muộn hơn mà chắc hơn. Đời Trần đã có xã Bát Khối, gộp Bát Tràng với Thổ Khối bên cạnh. Sang thế kỷ XV, trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi ghi gọn một dòng rằng làng Bát Tràng làm đồ bát chén, và phải tiến cống bảy mươi bộ bát đĩa. Hiện vật khảo cổ đưa gốm Bát Tràng về tới thế kỷ XIV. Năm 2023, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia bày gốm cổ Bát Tràng theo từng chặng, từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XX.

Những cái tên nung trong men

Thế kỷ XVI–XVII là lúc gốm Bát Tràng bắt đầu biết “nói”. Lư hương, chân đèn, bình hoa, những món đồ thờ lớn được đặt làm để cung tiến vào đình, chùa, đền, quán, nhiều chiếc mang minh văn chữ Hán hoặc chữ Nôm. Trên đó ghi năm làm, tên người cung tiến, có khi cả tên người thợ. Trong số người đặt hàng có cả hoàng thân nhà Mạc: Wikipedia tiếng Việt nhắc tới công chúa Phúc Tràng và Mạc Ngọc Liễn. Còn phía người thợ, có một gia đình hiện lên trọn vẹn qua những dòng chữ ấy: ông Đỗ Phủ, vợ là bà Nguyễn Thị Bền, con trai và con gái. Cả thảy khoảng ba mươi thợ gốm Bát Tràng còn để lại tên. Một cây chân đèn khắc niên đại 1637 nay nằm ở Bảo tàng Guimet, Paris.

Đồ gốm thời xưa, ở đâu cũng vậy, phần nhiều vô danh. Ở Bát Tràng, người vợ, người con gái đã khắc tên mình vào đất trước khi đưa vào lửa, và lửa giữ lại cho họ.

Rồi đến men. Men lam là màu cô-ban xanh thẫm nằm dưới lớp men trong. Men nâu trầm như gỗ cũ, men ngọc xanh như nước giếng. Và nổi tiếng nhất là men rạn trắng ngà, khi nguội thì mặt men nứt thành một tấm lưới mảnh như tơ nhện. Theo một bài nghiên cứu đăng trên Vietnam Heritage, đồ men rạn ngà chỉ Bát Tràng làm, trong khoảng thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XVII. Truyền thuyết làng thì gắn nước men rạn với Hứa Vinh Kiều, một trong ba vị sứ thần tương truyền đã học được bí quyết làm gốm trong chuyến đi sứ phương Bắc. Đấy là câu chuyện làng kể về một màu men, không phải một tờ phả ký.

Xuôi sông ra biển

Sông Hồng đưa người thợ đến thì cũng đưa gốm đi. Bát Tràng nằm giữa Thăng Long và Phố Hiến, thương cảng nơi thuyền buôn ngoại quốc phải dừng chân. Khi nhà Minh siết ngoại thương đường biển, gốm Việt lấp vào chỗ trống ở khắp Đông Nam Á, và Công ty Đông Ấn Hà Lan mua gốm Việt chở đi các nước trong vùng và sang Nhật. Đến năm 1684, nhà Thanh bỏ lệnh cấm biển, đồ sứ Trung Hoa rẻ hơn tràn trở lại, và con đường xuất khẩu thưa dần. Làng quay về với chợ trong nước: đồ thờ, bát đĩa, và gạch.

Gạch Bát Tràng thì đã vào ca dao, đứng ngang hàng với những thứ đẹp nhất của mỗi miền:

Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng, Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông.

Bây giờ người Bát Tràng không làm gạch nữa. Câu ca sống lâu hơn món hàng.

Đất, nước và lửa

Mỏ đất trắng đã sinh ra làng thì không còn mãi. Đến thế kỷ XVIII, đất sét trắng tại chỗ cạn dần, thợ phải đi lấy đất ở Trúc Thôn, Hồ Lao, vùng Đông Triều. Đất về chưa dùng được ngay. Người ta ngâm, đánh, lọc qua mấy bể, có khi ủ cả mấy tháng, cho đến khi chỉ còn lớp đất mịn nhất lắng xuống đáy.

Lửa thì đổi thay nhiều hơn đất. Theo sử làng, lò nung lớn dần qua từng thời: lò ếch thấp lè tè, rồi lò đàn từ khoảng giữa thế kỷ XIX, rồi lò bầu với những bầu lò nối nhau như chuỗi quả bầu nằm trên sườn dốc. Bảo tàng gốm Bát Tràng nay còn giữ một lò bầu đã thôi đỏ lửa. Sau đó là thời lò than, khói muội phủ cả làng, Bát Tràng thành điểm nóng ô nhiễm không khí. Từ giữa những năm 2000, với hỗ trợ của một dự án năng lượng do UNDP tài trợ, các hộ chuyển dần sang lò ga, còn gọi là lò con thoi. Đến năm 2010, báo ngành đã viết về quyết tâm của cả xã xoá hẳn lò than.

Làng gốm bây giờ

Bát Tràng nay là một xã của Thủ đô, có cụm công nghiệp làng nghề tách khỏi khu dân cư, có chợ gốm đón khách. Nghề gốm Bát Tràng đã vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Ngày 10/12/2024, lễ hội truyền thống làng Bát Tràng cũng được ghi danh, với lễ dâng hương, lễ tam sinh, rước kiệu, lễ cấp thuỷ, nhập thuỷ và tế thần ở đình làng.

Những cái tên khắc trên lư hương, chân đèn thế kỷ XVII đã sống lâu hơn mọi lò nung từng đỏ lửa vì chúng. Có thể hình dung đống chậu men trên chiếc xe đạp năm 2005 ấy đã có người mua trước khi trời tối. Chỉ có đất làm nên chúng là đã đi một quãng rất xa mới tới được bờ sông này.

Nguồn

Ảnh bìa: chở gốm ở Bát Tràng (2005), tác giả Steven C. Price, giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.

Đăng ngày Chuyên mục Văn hóa