Có lần một người bạn nước ngoài đang học tiếng Việt hỏi tôi mua “hai mèo”. Tôi hiểu ngay, nhưng câu nghe cứ cụt, như thiếu một bánh răng. Phải nói hai con mèo: số đếm, rồi một từ nhỏ, rồi mới đến danh từ. Từ nhỏ ấy là loại từ (sách ngữ pháp còn gọi là danh từ chỉ loại). Tiếng Anh cũng có vài dấu vết tương tự, kiểu “two head of cattle” hay “three sheets of paper”, nhưng đó chỉ là thành ngữ lẻ tẻ. Trong tiếng Việt, hầu hết danh từ đếm được đều cần loại từ khi đếm.
Là người bản ngữ, tôi chưa bao giờ để ý đến loại từ cho đến khi phải giải thích chúng. Đến lúc ấy mới thấy trong đó ẩn một cách nhìn thế giới: vật nào sống, vật nào dẹt, vật nào tròn, và vì sao con dao lại gần với con chó hơn là với cái thìa.
Khuôn cơ bản: số + loại từ + danh từ
Trật tự cố định: số đếm, loại từ, rồi danh từ.
- hai con mèo
- ba cái bàn
- một quyển sách (Bắc) hay một cuốn sách
- năm tờ giấy
- một quả cam (Bắc) hay một trái cam (Nam)
Danh từ đứng trơ trọi trong tiếng Việt không mang số ít số nhiều, cũng không xác định hay phiếm định. Mèo là “mèo” nói chung: một con, cả loài, tùy ngữ cảnh. Loại từ biến cái khái niệm chung ấy thành một cá thể chỉ tay vào được, đếm được. Vì thế dù không có số, con mèo đó vẫn tự nhiên hơn hẳn “mèo đó”.
Không phải danh từ nào cũng cần loại từ. Đơn vị thời gian (hai phút), đơn vị hành chính (ba tỉnh) và nhiều từ ghép Hán Việt nhiều âm tiết (hai quan điểm) đứng thẳng sau số. Mẹo nhớ: danh từ nào tự nó đã là một đơn vị thì không cần thêm từ để biến nó thành đơn vị.
Tiếng Việt có bao nhiêu loại từ?
Giới ngôn ngữ học không thống nhất, chủ yếu vì mỗi người đếm theo một tiêu chí. Ngữ pháp của Laurence Thompson (1965) thường được dẫn với con số khoảng 140–150. Nguyễn Đình Hoà năm 1957 tính mọi từ có thể đứng ngay sau số đếm và ra khoảng 200. Còn trong giao tiếp hằng ngày, chừng một chục là đủ dùng:
- con: động vật, và vài thứ bất ngờ (xem phần dưới)
- cái: đa số đồ vật, là lựa chọn mặc định
- chiếc: gần với cái, hay dùng cho xe cộ và một chiếc trong một đôi (chiếc xe, chiếc giày), nghe hơi văn vẻ hơn
- quả / trái: vật tròn: hoa quả, quả bóng, cả quả đất
- quyển / cuốn: sách vở
- tờ: giấy tờ: tờ báo, tờ đơn, tờ tiền
- tấm: vật phẳng, cứng, hình chữ nhật: tấm ảnh, tấm kính, tấm biển
- người: con người
- bức: tranh, thư, tường (bức tranh, bức thư, bức tường)
Như vậy loại từ phần nào là nhãn hình dạng. Tờ báo là tờ giấy in; tấm ảnh là tấm hình cứng. Chọn loại từ cũng là chọn cách nhìn món đồ.
Vì sao dao, đường, sông lại là “con”?
Đây là phần tôi thấy thú vị nhất. Con là loại từ cho động vật: con chó, con gà, con cá. Đồ vật lẽ ra phải đi với cái. Vậy mà ta nói:
- con dao
- con đường
- con sông
- con mắt
- con tem
- con dấu
Cách giải thích phổ biến là những vật này từng được cảm nhận như đang chuyển động hay có sự sống: sông chảy, đường chạy xa tít, mắt đảo qua đảo lại, dao cứa. Các nhà nghiên cứu dẫn Adams (1989) và H. V. Nguyen (2003) nói rất thận trọng rằng những danh từ này “có lẽ ban đầu được xem là có sự sống hoặc đang chuyển động”. Ngày nay chẳng ai nghĩ con tem là vật sống, nên hãy coi đây là dấu vết lịch sử, không phải quy tắc để áp vào từ mới.
Kho ngữ liệu nói gì
Công thức sách giáo khoa “con cho động vật, cái cho đồ vật” hóa ra chỉ đúng một phần. Năm 2008, Giang Pham và Kathryn Kohnert (Đại học Minnesota) rà một kho ngữ liệu hơn một triệu từ, gồm báo chí và sách tranh thiếu nhi, rồi phân loại thủ công từng lần xuất hiện của con và cái.
Kết quả: con chỉ đánh dấu sinh vật trong 23,97% trường hợp. Phần lớn còn lại, nó nằm trong từ ghép (bà con), mang nghĩa “nhỏ” hay “con non”, hoặc đơn giản là từ thân tộc, chữ con trong con yêu mẹ. Cái làm đúng việc “chỉ đồ vật” khoảng 65% số lần. Việc lớn thứ hai của nó là danh từ hóa động từ và tính từ: cái chết, cái đẹp.
Cái còn có đời sống riêng lâu đời. Nó chỉ giống cái (con mèo cái), và trong địa danh mang nghĩa “mẹ”, “chính”, “lớn”: sông Cái là sông lớn, đường cái là đường chính. Khẩu ngữ còn dùng cái đứng trước một loại từ khác để chỉ trỏ, nhấn mạnh: cái con mèo này, nhiều khi kèm chút bực mình.
Nói cách khác, những từ ta gọi là loại từ thực chất là danh từ bình thường, rất bận rộn, kiêm thêm việc đếm. Pham và Kohnert nghiêng về kết luận ấy, gần với quan điểm của Cao Xuân Hạo, người chỉ công nhận ba từ thực sự mang chức năng phân loại: con (động vật), cái (bất động vật) và người.
Nếu tôi phải học lại từ đầu
- Học danh từ kèm luôn loại từ. Đừng nhớ dao, hãy nhớ con dao. Trẻ con học như vậy, và đó là cách duy nhất xử lý được các trường hợp lạ.
- Bí thì dùng cái. Từ năm 1987 Thompson đã nhận xét cái đang lấn dần những loại từ hiếm. Một cái bút không bao giờ sai, dù người bản ngữ có thể nói cây bút.
- Học theo nhóm hình dạng. Biết tờ dành cho giấy là có ngay tờ báo, tờ đơn, tờ tiền.
- Để ý cặp vùng miền quả/trái. Người Bắc nói quả, người Nam nói trái. Không ai sai, chỉ là nghe là biết bạn học tiếng Việt ở đâu.
- Nghe cả sắc thái. Con người không phải “một người” mà là “con người” theo nghĩa nhân cách, như con người Việt Nam. Đổi loại từ là đổi sắc thái.
Thoạt nhìn loại từ chỉ là thủ tục ngữ pháp rườm rà. Tôi thì thấy chúng như một lời bình lặng lẽ chạy bên dưới mỗi câu nói: vật này sống, vật này dẹt, vật này chảy trôi. Học chúng như một phần của danh từ, chúng sẽ thôi là gánh nặng và bắt đầu kể cho bạn nghe người Việt nhìn thế giới thế nào.
Nguồn
- Giang Pham & Kathryn Kohnert, “A corpus-based analysis of Vietnamese ‘classifiers’ con and cái”, Mon-Khmer Studies 38 (2008): 161–171.
- “Vietnamese grammar: classifiers”, Wikipedia.
- “A corpus-based study of inanimate classifiers in Vietnamese”, luận văn, Đại học Manitoba.
- “sông Cái”, Wiktionary.