Khoảng năm 1893, mấy người làng ở Hà Nam đang đắp đê bên sông Hồng. Đào xuống chừng hai mét, qua lớp cát phù sa sông bồi, lưỡi mai chạm phải kim loại. Thứ họ kéo lên là một chiếc trống đồng phủ lớp gỉ xanh ngả xám, mặt rộng 79 phân, cao 63 phân. Họ không đem bán, cũng không nấu chảy. Họ khiêng trống về dâng vào đình làng, và suốt chừng mười năm sau đó, chỉ khi có đình đám, cúng tế, trống mới được rước ra. Hai nghìn năm sau ngày được đúc, chiếc trống lại cất tiếng.
Ngày nay người ta gọi nó là trống Ngọc Lũ, theo tên ngôi làng mà nó mang theo. Trống đặt tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội, số hiệu LSb.5722.
Mặt trời mười bốn cánh
Cúi nhìn xuống mặt trống, mắt người xem dừng trước hết ở chính giữa: một ngôi sao nổi mười bốn cánh, xen giữa các cánh là những hình tam giác gạch chéo li ti. Giới khảo cổ gọi đó là mặt trời. Quanh mặt trời là mười sáu vành hoa văn đồng tâm, loang ra như sóng trên mặt ao lặng. Phần nhiều là hoa văn hình học: những hàng chấm nhỏ, những vòng tròn có chấm giữa nối nhau bằng tiếp tuyến, một dải chữ S gãy khúc nối dài. Chỉ ba vành thứ sáu, thứ tám và thứ mười là có sự sống, và tất cả đều chuyển động theo một chiều, ngược chiều kim đồng hồ, vòng quanh vầng dương.
Vành trong cùng là một ngày hội làng. Những người đàn ông mặc váy dài, đầu đội mũ lông chim cao vút, nối nhau thành hàng. Người đi đầu cầm ngọn giáo chúc mũi xuống đất, người theo sau thổi một thứ nhạc cụ trông như chiếc khèn mà đồng bào miền núi phía Bắc vẫn thổi đến bây giờ. Có ngôi nhà sàn mái cong, chim đậu trên nóc. Có đôi trai gái đứng bên cối, nhịp chày đầu buộc lông chim lên xuống giã gạo. Xa hơn, những người ngồi cầm sào dài, đánh vào một dãy trống bày trước mặt: trên mặt chiếc trống lại khắc cảnh người đánh trống. Cảnh ấy lặp đi lặp lại, mỗi lần đổi khác một chút, như thể người thợ đúc muốn ngày hội cứ xoay vòng mãi không dứt.
Vành kế tiếp lặng hơn: đàn hươu, cứ con đực rồi đến con cái, mười con một nhóm, giữa các nhóm là từng tốp chim bay. Vành ngoài cùng là ba mươi sáu con chim, mười tám con đang bay, mười tám con đứng. Chim bay mỏ dài, có mào, chân cao, dáng cò, dáng sếu.
Xuống phần tang trống phình ra, sáu con thuyền nối nhau đi từ trái sang phải. Trên mỗi thuyền có người cầm lái đội mũ lông chim, mũi thuyền có chiến binh cầm giáo hay rìu chiến, trên sàn có người bắn cung búi tóc. Còn ở rìa mặt trống có mấy vết lõm nhỏ, dấu của những con kê giữ khuôn khi rót đồng. Đó là dấu vết duy nhất những người thợ đúc năm xưa để lại.
Tuổi trống và tên làng
Trống Ngọc Lũ thuộc loại I theo cách phân loại của Franz Heger, đến nay vẫn được dùng. Đó là dòng trống lớn, cổ điển của văn hóa Đông Sơn. Tên Đông Sơn lấy theo một làng bên sông Mã ở Thanh Hóa, nơi cuộc khai quật bắt đầu từ năm 1924. Bảo tàng định niên đại trống vào khoảng thế kỷ III đến thế kỷ II trước Công nguyên, có chỗ lại ghi cách nay 2.000 đến 2.500 năm. Chuyện tuổi trống chưa ngã ngũ. Nhà nghiên cứu Kiều Quang Chẩn cho rằng Ngọc Lũ không phải chiếc trống Đông Sơn cổ nhất như đôi khi vẫn nói, mà là một tác phẩm chín muồi của giai đoạn sau. Câu trả lời thận trọng nhất là câu bảo tàng đưa ra: một khoảng thời gian, chứ không phải một năm cụ thể.
Nơi tìm thấy trống cũng có hai cách kể. Một bản ghi rằng các ông Nguyễn Văn Y, Nguyễn Văn Túc cùng mấy người nữa đắp đê Trần Thủy ở xã Như Trác, huyện Nam Xang (sau là Lý Nhân), rồi đem trống về cúng vào đình làng Ngọc Lũ. Phiếu hiện vật của bảo tàng lại ghi ngược lại: trống tìm thấy ở làng Ngọc Lũ, huyện Bình Lục, sau đó được dùng tế lễ ở Như Trác. Những điều cốt lõi thì mọi nguồn đều khớp: một con đê sông Hồng, khoảng những năm 1893–1894, một làng quê đã giữ trống và trao cho nó cái tên. Từ cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, xã Ngọc Lũ đã nhập vào xã Bình An, tỉnh Hà Nam cũ nhập vào Ninh Bình. Cái tên Ngọc Lũ còn đi xa nhất lại là tên của chiếc trống.
Từ đình làng về bảo tàng
Cuối năm 1902, Hà Nội mở cuộc đấu xảo lớn, và trống được đưa lên trưng bày. Trường Viễn Đông Bác cổ chú ý đến nó. Tháng 4 năm 1903, trường thu nhận trống về bộ sưu tập của bảo tàng Louis Finot, tức Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ngày nay. Nhiều tài liệu tiếng Việt chép giá mua là 550 đồng bạc Đông Dương. Từ đó trống ở lại Hà Nội.
Ngày 1 tháng 10 năm 2012, khi Thủ tướng ký công nhận ba mươi hiện vật đầu tiên là bảo vật quốc gia, trống đồng Ngọc Lũ đứng đầu danh sách. Mặt trời mười bốn cánh và vòng chim bay của nó từ lâu đã trở thành một trong những hình ảnh được phỏng lại nhiều nhất trên đất nước này, gần như một con dấu của cả dân tộc.
Một tiếng trống ở New York
Năm 1975, bảo tàng đúc một bản sao bằng đồng theo lối cổ truyền, đúng kích thước, đủ từng vành hoa văn. Ngày 25 tháng 10 năm 1995, nhân dịp Liên Hợp Quốc tròn năm mươi tuổi, Chủ tịch nước Lê Đức Anh trao tặng bản sao ấy, Tổng Thư ký Boutros Boutros-Ghali đón nhận. Đến nay chiếc trống vẫn đặt ở tầng hai tòa nhà Hội nghị, trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York.
Còn chiếc trống thật thì vẫn ở Hà Nội, cách con đê sông Hồng chỉ vài phút đi bộ. Chính phù sa sông Hồng đã giữ nó suốt hai nghìn năm. Đứng bên tủ kính mà nhìn xuống, ta thấy đàn cò vẫn bay ngược chiều kim đồng hồ quanh vầng mặt trời, nhịp chày giã gạo vẫn chưa ngơi, và những con thuyền vẫn lặng lẽ đi từ trái sang phải, về một bến bờ nào đó mà ta không còn biết.
Nguồn
- Vietnam’s national treasure: Ngoc Lu bronze drum — Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- The Ngoc Lu drum (LSb.5722) — Bảo tàng Lịch sử Quốc gia
- Ngoc Lu drum — Wikipedia
- Ngọc Lũ I — Wikipedia tiếng Việt
- Dong Son drum — Wikipedia
- Replica of Ngoc Lu Bronze Drum (UNNY197G) — United Nations Gifts
- Kiều Quang Chẩn, “Niên đại trống đồng Ngọc Lũ” — Nghiên cứu và Phát triển (vjol.info.vn)
- Kể chuyện làng: Chuyện về trống đồng Ngọc Lũ — Dân Việt
- Charles Higham, The Bronze Age of Southeast Asia (Cambridge University Press, 1996)