Đình làng: nơi thờ thần, bàn việc và phơi lúa dưới một mái ngói

Bức ảnh đầu bài chụp đình Bảng: mái ngói nặng, bốn góc đao cong vút, hàng cột gỗ lớn kê trên chân tảng đá. Còn dưới sân gạch, ai đó đang trải lúa ra phơi.

Thần linh ở trong hậu cung, lúa nhà ai phơi ngoài sân, và chẳng ai thấy hai chuyện ấy có gì mâu thuẫn. Có lẽ đó là cách hiểu đình làng gần nhất: một nơi linh thiêng nhưng không xa cách, gắn với chuyện làm ăn, chuyện tranh cãi, chuyện hội hè của cả làng.

Vừa là nơi thờ, vừa là “trụ sở” của làng

Chùa thờ Phật, đền thờ một vị thần hay một anh hùng cụ thể. Còn đình là của làng. Trong đình thờ Thành hoàng, vị thần che chở riêng cho cộng đồng ấy. Gian đại đình là nơi các bậc chức sắc họp bàn việc làng: phân xử, bổ thuế, định lệ hội. Tiếng trống đình nổi lên là dân làng biết có việc cần tụ họp.

Thành hoàng mỗi làng một khác. Có làng thờ nhân vật truyền thuyết lớn: đình Tây Đằng (Ba Vì) thờ Tản Viên Sơn Thánh, cùng Thánh Gióng và Thần Nông. Có làng thờ người rất gần gũi: đình Trà Cổ (Quảng Ninh) thờ sáu vị ngư dân được coi là người lập làng. Triều đình qua các đời ban sắc phong để công nhận và xếp bậc cho các vị thần. Đạo sắc được làng gìn giữ như báu vật, và làng nào có thần được phong bậc cao thì lấy làm hãnh diện.

Phép vua thua lệ làng

Câu này ai cũng thuộc, nửa đùa nửa thật. Triều đình hiếm khi quản từng người dân mà quản qua làng, qua hội đồng chức sắc, còn việc nội bộ thì làng tự lo theo hương ước của mình. Mức tự trị ấy đến đâu thì giới sử học vẫn còn tranh luận: chẳng hạn nhà Nguyễn vừa thừa nhận hương ước, vừa giữ nó trong khuôn khổ, có thời còn phạt nặng người tự ý đặt khoán ước. Nhưng “lệ làng” là có thật, và nơi lệ làng hiện ra rõ nhất chính là sân đình.

Rõ nhất là ở chỗ ngồi. Ngày tế lễ, ăn khao, các cụ ngồi chiếu trên chiếu dưới theo ngôi thứ: tuổi tác, chức dịch, khoa bảng, công đức với làng. Ngồi nhầm chiếu, chia phần thủ lợn không đúng phần, có khi thành mối thù mấy đời. Đọc Việc làng (1940) của Ngô Tất Tố là thấy chuyện tranh ngôi thứ ở đình đã đi vào văn chương thế nào.

Những ngôi đình cổ và mảng chạm “rất đời”

Đình làm bằng gỗ, lại ở xứ nóng ẩm, nên qua nhiều lần trùng tu, dựng lại, những ngôi đình còn đến nay phần lớn không quá cổ. Sớm nhất là các đình thế kỷ XVI thời Mạc như Thụy Phiêu, Tây Đằng, Thanh Lũng. Đình Thụy Phiêu có dòng chữ trên cột ghi niên hiệu Đại Chính, tức năm 1531, dù có ý kiến cho đó là năm trùng tu chứ chưa chắc là năm dựng. Văn bia cũ cho thấy đình làng còn có từ trước nữa, chỉ có điều kiến trúc ấy không còn.

Ai đến đình Tây Đằng lần đầu cũng bất ngờ vì mảng chạm. Trên các cấu kiện gỗ, nghệ nhân thế kỷ XVI không chạm rồng phượng khuôn mẫu mà chạm cảnh đi chợ, đốn củi, cưỡi voi cày ruộng, săn hổ, chèo thuyền, cả cảnh trai gái trong làng tình tự. Đứng dưới mái đình, ta thấy dân làng ngày ấy tự chạm chân dung mình lên đó, bên cạnh vị thần của họ.

Bố cục đình cũng thay đổi theo thời gian. Đình sớm thường chỉ có ba gian hai chái. Từ cuối thế kỷ XVII, nhiều nơi làm thêm hậu cung phía sau (phần “chuôi vồ”), khiến mặt bằng thành hình chữ Đinh. Đình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh), dựng từ năm 1700 đến 1736 do quan Nguyễn Thạc Lượng, người làng, đứng ra khởi xướng, là một ví dụ tiêu biểu của giai đoạn này.

Người xưa có câu “cầu Nam, chùa Bắc, đình Đoài”. Danh sách di tích có vẻ cũng đồng ý: tính đến cuối năm 2023, trong mười ngôi đình được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt có tám ngôi thuộc đất xứ Đoài cũ.

Đình thần Nam Bộ

Vào Nam, ngôi đình mang dáng vẻ khác. Người ta quen gọi là đình thần, phần nhiều do lưu dân dựng trong khoảng thế kỷ XVII–XIX nên trẻ hơn đình Bắc, và thường thờ cả các bậc tiền hiền khai khẩn. Ở đình Bình Thủy (Cần Thơ) hay Châu Phú (An Giang), lễ hội mở đầu bằng nghi thức thỉnh sắc thần Nguyễn Hữu Cảnh, người kinh lược đất Gia Định năm 1698.

Lễ lớn nhất trong năm của đình thần là lễ Kỳ Yên, lễ cầu an. Đạo sắc thường được cất ở nhà dòng họ tiền hiền, đến ngày lễ mới rước về đình an vị. Lễ kéo dài thâu đêm, có xây chầu, đại bội và hát bội diễn cho thần xem, dân làng xem cùng. Điều thú vị là sau năm 1867, khi Pháp đã chiếm trọn sáu tỉnh Nam Kỳ, triều Nguyễn vẫn tiếp tục ban sắc phong thần cho các làng ở đây, như một cách giữ ảnh hưởng văn hóa khi đã mất quyền cai trị.

Đi xem đình

Đình Bảng cách trung tâm Hà Nội chừng 20 km, đi nửa buổi là vừa, rất hợp để ngắm kiến trúc. Muốn xem chạm khắc thời Mạc thì chịu khó đi thêm lên Tây Đằng. Ở miền Nam, cứ hỏi đình thần trong xóm bao giờ cúng Kỳ Yên, mỗi làng một ngày riêng, rồi ghé một đêm.

Nhưng cách hiểu đình làng hay nhất có lẽ là cách không cần kế hoạch: về một làng bất kỳ ở đồng bằng sông Hồng, tìm mái ngói lớn cạnh ao, rồi xem hôm ấy sân đình đang dùng vào việc gì. Có thể là hội. Có thể là họp. Có thể chỉ là phơi lúa.

Nguồn

Ảnh bìa: Đình Bảng, Bắc Ninh, của Bình Giang, phạm vi công cộng, qua Wikimedia Commons.

Đăng ngày Chuyên mục Văn hóa