Luật Chứng khoán sửa đổi: lần đầu có cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho sản phẩm, công nghệ mới

Từ giữa năm 2025, các công ty fintech đã được thử nghiệm chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu qua Open API và cho vay ngang hàng dưới sự giám sát của Ngân hàng Nhà nước. Thị trường chứng khoán thì đến nay chưa có cơ chế tương tự. Một công cụ tư vấn đầu tư tự động, một ứng dụng giao dịch dùng trí tuệ nhân tạo hay một cách mở và phục vụ tài khoản mới, nếu không khớp với quy định hiện hành thì không được triển khai. Tình trạng này sẽ thay đổi với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán, được Quốc hội thông qua sáng 13/11/2026. Điều 6a mới của luật lần đầu đưa cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) vào lĩnh vực chứng khoán.

Văn bản

  • Loại văn bản: luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, gồm 3 điều.
  • Thông qua: Quốc hội khóa XVI, Kỳ họp thứ Hai, sáng 13/11/2026, với 463/464 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng điều hành phiên biểu quyết.
  • Cơ quan trình: Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, thừa ủy quyền Thủ tướng Chính phủ.
  • Hiệu lực: 1/3/2027, theo tất cả các bản tin về phiên biểu quyết.
  • Số hiệu: chưa công bố. Như các luật khác thông qua tại kỳ họp này, số hiệu và toàn văn sẽ có khi luật được công bố.

Những điểm thay đổi

1. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Điều 6a mới). Luật định nghĩa đây là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép tổ chức triển khai thử nghiệm có giới hạn về phạm vi, đối tượng, không gian, thời gian trong điều kiện thực tế. Đối tượng thử nghiệm là việc ứng dụng công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực chứng khoán mà pháp luật chưa có quy định hoặc quy định khác với pháp luật hiện hành. Theo các bản tin về văn bản được thông qua, cơ chế có những nội dung chính sau:

  • Việc thử nghiệm phải bảo đảm quốc phòng, an ninh và an toàn thị trường chứng khoán. Việc triển khai còn phải tuân theo pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và pháp luật về công nghiệp công nghệ số.
  • Tổ chức đăng ký phải đáp ứng điều kiện, tiêu chí xét duyệt, được cấp giấy chứng nhận và chịu sự giám sát của cơ quan có thẩm quyền.
  • Cơ quan có thẩm quyền quyết định cấp, điều chỉnh, thu hồi giấy chứng nhận và gia hạn, tạm dừng, chấm dứt, kết thúc việc thử nghiệm.
  • Khi thử nghiệm kết thúc, cơ quan có thẩm quyền tổ chức sơ kết, tổng kết. Căn cứ kết quả đó, cấp có thẩm quyền quyết định tiếp tục thử nghiệm hay ban hành văn bản quy phạm pháp luật để áp dụng chính thức.
  • Trong quá trình thử nghiệm và cả sau khi kết thúc, tổ chức tham gia phải tuân thủ pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.
  • Luật chỉ quy định nguyên tắc và giới hạn cơ bản. Chính phủ sẽ quy định quy trình, biện pháp kiểm soát rủi ro và cách xử lý kết quả sau thử nghiệm. Theo Bộ trưởng, mục tiêu là bảo vệ tài sản, dữ liệu và quyền lợi của nhà đầu tư, đồng thời giữ an toàn thị trường.

2. Siết tiêu chuẩn nhân sự công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ. Để được cấp phép, doanh nghiệp phải có Tổng giám đốc (Giám đốc), tối thiểu 3 nhân viên có chứng chỉ hành nghề phù hợp cho mỗi nghiệp vụ đề nghị cấp phép và tối thiểu 1 nhân viên kiểm soát tuân thủ. Tổng giám đốc không được đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc bị cấm hành nghề chứng khoán. Người này còn phải có tối thiểu 2 năm kinh nghiệm tại bộ phận nghiệp vụ trong lĩnh vực tài chính, chứng khoán, ngân hàng, bảo hiểm hoặc bộ phận tài chính, kế toán, đầu tư của doanh nghiệp khác, và có chứng chỉ hành nghề phân tích tài chính hoặc quản lý quỹ. Nếu Tổng giám đốc không phải người đại diện theo pháp luật thì phải có tối thiểu 1 người đại diện theo pháp luật đáp ứng cùng tiêu chuẩn. Phó Tổng giám đốc phụ trách nghiệp vụ cũng phải đạt các tiêu chuẩn này và có chứng chỉ phù hợp với nghiệp vụ mình phụ trách. Doanh nghiệp có 2 năm, hoặc đến khi thay đổi nhân sự, để đáp ứng quy định mới.

3. Ba loại chứng chỉ hành nghề. Điều 97 sửa đổi quy định 3 loại chứng chỉ: môi giới chứng khoán, phân tích tài chính và quản lý quỹ. Người được cấp phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trình độ đại học trở lên, chuyên môn về chứng khoán và đạt kỳ thi sát hạch tương ứng. Chứng chỉ có thể bị thu hồi nếu người được cấp không tham gia tập huấn hằng năm trong 3 năm liên tục, hoặc không làm việc tại tổ chức sử dụng người có chứng chỉ trong 3 năm liên tục. Thời gian giữ chức thành viên Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Chủ tịch công ty không bị tính là thời gian không làm việc.

4. Cắt giảm hồ sơ lưu ký, giữ nguyên yêu cầu an toàn. Một số điều kiện và thành phần hồ sơ đăng ký hoạt động lưu ký chứng khoán được bỏ, để các ngân hàng không bị kiểm tra trùng lặp những điều kiện an toàn vốn mà cơ quan quản lý ngân hàng đã giám sát. Các yêu cầu về năng lực kỹ thuật, an toàn hoạt động, quản lý tách biệt tài sản khách hàng, đối chiếu dữ liệu và chuyển giao tài khoản khi tổ chức lưu ký ngừng hoạt động vẫn được giữ nguyên.

5. Tổ chức thị trường. Thủ tướng Chính phủ tiếp tục được giao quyết định mô hình sở giao dịch chứng khoán. Quy định về cơ cấu lại vốn nhà nước tại các sở được chỉnh lý cho thống nhất với pháp luật về quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Ai chịu tác động

  • Doanh nghiệp fintech, công nghệ chứng khoán: lần đầu có đường pháp lý để thử nghiệm những sản phẩm mà Luật Chứng khoán 2019 chưa điều chỉnh. Trong quá trình thảo luận, các đại biểu đã nêu ví dụ như công cụ đầu tư dùng trí tuệ nhân tạo và các mô hình kinh doanh số mới.
  • Công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ: cần rà lại số nhân sự có chứng chỉ theo từng nghiệp vụ, bố trí nhân viên kiểm soát tuân thủ nếu chưa có, và kiểm tra tiêu chuẩn của Tổng giám đốc, người đại diện theo pháp luật, các Phó Tổng giám đốc trước khi hết thời gian chuyển tiếp.
  • Người hành nghề: môi giới, chuyên viên phân tích, người quản lý quỹ phải duy trì tập huấn hằng năm và không rời ngành 3 năm liên tục, nếu không có thể bị thu hồi chứng chỉ.
  • Ngân hàng lưu ký: thủ tục đăng ký nhẹ hơn nhưng nghĩa vụ trong quá trình hoạt động không thay đổi.

Ý nghĩa thực tế

Luật mới chỉ đặt khung cho cơ chế thử nghiệm, chưa đủ để vận hành. Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính, hồ sơ dự án luật được chuẩn bị cùng 2 dự thảo nghị định: một nghị định về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán, một nghị định sửa đổi Nghị định 155/2020/NĐ-CP (nghị định chính hướng dẫn Luật Chứng khoán). Kèm theo là 1 dự thảo thông tư của Bộ trưởng Bộ Tài chính. Ai được đăng ký, thời hạn thử nghiệm bao lâu, nhà đầu tư được bồi thường thế nào khi có sự cố đều phụ thuộc vào các văn bản này. Doanh nghiệp muốn tham gia nên theo dõi dự thảo nghị định ngay từ bây giờ. Để so sánh, cơ chế thử nghiệm trong ngân hàng theo Nghị định 94/2025/NĐ-CP (được Nghị định 382/2026/NĐ-CP nới điều kiện từ tháng 10/2026) chỉ áp dụng cho 3 loại giải pháp được liệt kê. Điều 6a của Luật Chứng khoán thì mở cho mọi “công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới”.

Với công ty chứng khoán, việc cấp bách hơn là các tiêu chuẩn nhân sự. Các tiêu chuẩn này áp dụng khi cấp phép từ tháng 3/2027 và với doanh nghiệp đang hoạt động trong vòng 2 năm.

Những điểm còn bỏ ngỏ

  • Cơ chế thử nghiệm áp dụng từ khi nào? Khi Thứ trưởng Bộ Tài chính trình dự thảo trước Ủy ban Thường vụ Quốc hội vào tháng 9/2026, luật dự kiến có hiệu lực từ 1/3/2027, nhưng riêng quy định về cơ chế thử nghiệm áp dụng từ 1/3/2028. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ khả năng đẩy nhanh mốc này. Các bản tin về phiên biểu quyết ngày 13/11 đều ghi luật có hiệu lực từ 1/3/2027 và không nhắc tới mốc riêng cho Điều 6a. Khi chưa có toàn văn, chưa thể khẳng định độ trễ một năm đã được bỏ hay chưa.
  • Thời hạn thử nghiệm bao lâu? Tại phiên thảo luận tháng 10, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy (TP. Hà Nội) cho biết Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giới hạn thời hạn thử nghiệm tối đa 3 năm, được gia hạn một lần không quá 3 năm. Theo bà, dự thảo nghị định về thử nghiệm trong chứng khoán lại cho phép tối đa 5 năm và gia hạn nhiều lần. Đại biểu cũng đề nghị làm rõ cơ quan nào có thẩm quyền cho phép thử nghiệm nội dung khác với luật hiện hành, tách biệt với thẩm quyền cấp giấy chứng nhận. Luật được thông qua giao cả hai vấn đề này cho Chính phủ.
  • Ai chịu thiệt hại? Một bản dự thảo trước đó có quy định miễn trừ trách nhiệm cho Nhà nước khi thiệt hại phát sinh do nguyên nhân khách quan và các bên đã tuân thủ đúng quy định, đồng thời buộc tổ chức được cấp giấy chứng nhận bồi thường nếu gây thiệt hại do lỗi của mình. Các bản tin về văn bản được thông qua chưa cho biết nội dung này cuối cùng được quy định thế nào.

Nguồn

Bài viết mang tính thông tin, không phải tư vấn pháp lý.